Кафедраи забони муосири тоҷикӣ

 ТАЪРИХИ ТАЪСИСИ КАФЕДРА

         Кафедраи забони адабии муосири тоҷикӣ яке аз воҳидҳои  собиқадори илмиву таълимии Донишгоҳ аст. Ин кафедра соли 1948 ҳамзамон баробари таъсисёбии Донишгоҳ арзи ҳастӣ карда, то имрӯз дар таълиму тарбияи мутахассисони хушсалиқаву варзида барои соҳаҳои  мухталифи маориф, илм ва фарҳанги ҷумҳурӣ саҳми муҳим гузоштааст. То соли 1953 таълиму тадриси  забон ва адабиёти тоҷик аз тариқи як  кафедра роҳбарӣ ва назорат мешуд ва кафедраи забон ва адабиёти тоҷик ном дошт. Сарварии ин  кафедраро  доктори илми филология, академик  А.Мирзоев ба ӯҳда  дошт.

         Соли 1953 бахши забони ин кафедраро ҷудо карда, кафедраи забони тоҷикиро ташкил доданд. Вазифаи мудирии ин кафедра  ба дӯши Д.Т.Тоҷиев, ки дар он вақт ягона номзади илм дар кафедра буд, вогузор мешавад. Дар тӯли  зиёда аз сӣ сол номбурда ин вазифаро  содиқона ва бо маҳорати баланди  кордонӣ пеш мебарад.Дар солҳои аввали фаъолияти кафеда бо профессор Д.Т.Тоҷиев устодонҲ.Каримов, М.Эшниёзов, Обидов, Бурҳонов, И. Саидов кор мекарданд.

         Вақте ки Д.Т.Тоҷиев вазифаи мудирии кафедраро ба ӯҳда гирифт, бо ду душвории бунёдӣрӯ ба рӯ шуд: яке камбудии кадрҳои соҳаи забоншиносӣ дар кафедра ва ҷумҳурӣ ва дуюм мавҷуд набудани барномаҳои таълимӣ, китобҳои дарсӣ ва васоити таълимӣ аз фанҳои асосӣ. Бояд одилона иқрор шуд, ки профессор Д.Т.Тоҷиев аз ӯҳдаи ҳаллу  фасли ин масъалаҳо сарбаландона баромад. Аз нимаи солҳои 60-уми  асри ХХ бо ташаббус ва мусоидати профессор Д.Т.Тоҷиев ба кафедра ҷавонони нави хушсалиқа, ба монанди М.Н.Қосимова, С.Ҳалимов, М.Турсунов, Р.Ҷӯраев, Б.Камолиддинов, М.Норматов, Ҳ.Маҷидов, Н.Беҳбудӣ, М.Муҳаммадиев, Х.Ҳусейнов, К. Шукурова, Р.Х.Додхудоев, А.А. Каримов, А.К.  Каримов ҷалб карда мешаванд.

Дар тӯли мавҷудияти кафедра бо роҳбарии профессор Д.Т.Тоҷиев ва шогирди нахустини ӯ – профессор М.Н.Қосимова, зиёда  аз 40 номзад ва 10 доктори илм ба камол расида, соҳиби унвонҳои илмӣ шудаанд. Кафедра дар камолоти докторҳои илм, профессорон Д.Т.Тоҷиев, М.Н.Қосимова, Р.Х.Додихудоев, Манфред Лоренс (аз Олмон), Б.Камолиддинов, Т.Бердиева, Т.Хаскашев, Ҳ.Маҷидов, Д.Хоҷаев саҳми асосӣ дорад. Баъдтар дар заминаи ҳамин кафедра (соли 1994)  кафедраи нав ба номи таърихи забон ва типология ташкил шуд ва кафедраи забони тоҷикӣ номи кафедраи забони муосири тоҷикї ва баъдтар унвони забони адабии муосири тољикиро гирифт.

Ҳоло дар кафедраи забони адабии муосири тоҷикӣ 14 нафар забоншиносони варзида ва муаллимони ҷавон машғули тадрис ва таҳқиқоти  илмиву методӣ мебошанд. Як нафар устоди кафедра – Ҳ. Маҷидов соҳиби унвони доктори илмњои филологӣ, 9 нафар:Ҳ.Талбакова, В. Абдулазизов, М. Абдураҳмонова, М. Музофиршоев, Камолова Г., М.Ҳайдаров, Ҳ. Дӯстов, Ф. Мирзоёров, Ш. Мавлонзода– номзади илм ва чор нафар: Н.Худоёрова, Шарипова Ш., Аловиддинов Б. ва Њасанов М.устодони ҷавони бе дараҷаи илмӣ буда, ба таҳқиқи масоили забоншиносӣ машғуланд.

Аз соли 1994 то соли 2001 роҳбарии кафедраро доктори илмњои филологӣ, профессор Т.Хаскашев ба ӯҳда дошт.Солҳои 2001-2002 иҷрои вазифаи мудири кафедра ба зимаи дотсент Д.Хоҷаев гузошта мешавад. Соли 2002 дар асоси озмун ба ин вазифа профессорҲ.Маҷидов интихоб шуда, то соли 2005 адои вазифа менамояд. Аз соли 2005 то соли 2007 иҷрои ин вазифа аз нав бар дӯши дотсент Д.Хоҷаев вогузор мешавад. Аз соли 2007 иҷрокунандаи вазифаи мудири кафедра ба ӯҳдаи дотсент М. Абдураҳмонова  гузошта шуд. Аз соли 2008-ум дар асоси озмун номзади илми филология, дотсент М. Абдураҳмонова ба вазифаи мудири кафедраи забони муосири тоҷикӣ интихоб шуда, то соли 2016 иљрои вазифа менамояд.

Аз соли 2016 то инљониб мудирии кафедраи забони адабии муосири тољикиро номзади илми филология, дотсент Њ. Дўстов бар дўш дорад. Бо ташаббуси  дотсент Њ. Дўстов ҳайати кафедра аз ҳисоби ҷавонони лаёқатманд мукаммал гардида истодааст. Метавон гуфт, ки дар замони мудирии дотсент Њ. Дўстов кафедраи забони адабии муосири тољикї ба сатњу сифати нав баромада, заминањои моддию техникии он њам такмил ёфта истодаанд.

Аксарияти устодони кафедра дорои нишони ифтихории «Аълочии маорифи Тоҷикистон» мебошанд. Профессор Ҳ.Маҷидов ва дотсентҲ.ТалбаковароҲукумати ҷумҳурӣ бо унвони ифтихории «Корманди шоистаи Тоҷикистон» сарфароз гардонидааст.

Дар солҳои гуногун дар кафедра устодони зерин фаъолият намудаанд: С. Назарзода, Тилавов Б., Абдуллоев Ф., Сиёев Б., Қурбонов М., Холов М., Солиева С., Муҳаммадиев М., Акрамов М.,Ҷӯраев Н., Ҳасанов А., Шокиров Т., Ғаниева С., Нурмаҳмадов Ю., Мирбобоев А., Кенҷаев М.

    НАҚШИ КАФЕДРА ДАР КОРҲОИ ТАЪЛИМӢ-МЕТОДӢ

         Устодони кафедра аз фанҳои дастури забони тоҷикӣ, ки бахшҳои вожашиносӣ ва фразеология, савтиёт, сарфу наҳв ва услубиёт, мадхали  забоншиносӣ, забоншиносии умумӣ, асосҳоиҳусни баён ба он  шомиланд ва  дар факултаҳои забон ва адабиёти рус, забонҳои Осиё ва Аврупо дарс мегӯянд. Устодоне, ки  ин фанҳоро дарс медиҳанд, ҳама дараҷаи илмии номзад ё доктори илмро доро мебошанд. Ҳамаи фанҳои таълимии кафедра барнома, китоби дарсӣ ё васоити таълимӣ доранд, ки муаллифони аксарияти онҳо худи устодони кафедра ҳастанд: Чунончи, Ҳ.Маҷидов: «Фразеологияи забони адабии ҳозираи тоҷик» (Душанбе, 1982), «Забони адабии муосири тоҷик. Луѓатшиносї» (Душанбе, 2007), «Фразеологическая система современного таджикского литературного языка» (Душанбе, 2006); М.Муҳаммадиев, Ҳ.Талбакова ва дигарон: «Лексикаи забони адабии тоҷик» (Душанбе, 1997); Т.Хаскашев:Фонетикаи  забони адабии ҳозираи тоҷик. Садонокҳо ваҳамсадоҳо (Душанбе, 1983), «Фонетикаи забони адабииҳозираи тоҷик» (Душанбе,1994), «Фонетикаи забони адабии тоҷик» (Душанбе, 1989); М.Норматов. «Забоншиносии умумӣ» (Душанбе, 1994 ва 2006), «Муқаддимаи  забоншиносӣ» (Душанбе, 1995),  «Усули таҳлили синтаксисӣ» (Душанбе, 1991), «Ҷумлаҳои содда дар забони адабии ҳозираи тоҷик» (Душанбе, 2001), «Забони адабии муосири тоҷик» (синтаксис) (Душанбе, 2011); В. Абдулазизов: «Хусусиятњои сохториву маъноии љумлаи пайрави пуркунанда дар забони адабии тољик» (Душанбе, 2014); М. Абдурањмонова: «Љумлаи амрї дар забони адабии тољик» (Душанбе, 2010); М. Музофиршоев: «Наввожањо ва усули тавлиди онњо дар забони адабии муосири тољикї» (Душанбе, 2013); М. Њайдаров: «Калимањои услуби баланд дар забони адабии муосири тољикї» (Душанбе, 2018); Њ. Дўстов: «Воњидњои фразеологии ташбењї дар забони адабии муосири тољик» (Душанбе, 2014); Ш. Мавлонзода: «Хусусиятњои морфологии забони њуљљатњои меъюрию њуќуќии соњаи маориф» (Душанбе, 2014).

Дар назди кафедра  аз соли 2001 то 2008-ум маркази омӯзиши забони адабии тоҷикӣ (масъул профессорҲ.Маҷидов) фаъолият дошт. 

САҲМИ КАФЕДРА ДАР КОРҲОИ ИЛМӢ

Солҳои 70-80-уми асри ХХ давраи камолоту пешравии  кафедра маҳсуб меёбад, зеро дар ин солҳо, аз як тараф, базаи таълимии  кафедра мустаҳкам шуда бошад, аз тарафи дигар, як  гурӯҳ шогирдони соҳибзавқи устод Д.Т.Тоҷиев ба камол расида, сафи мутахассисони  кафедраро пурра намуданд. Дар ин солҳо  муаллимони ҷавон: А.Мӯъминов, Т.Хаскашев, Ҳ.Талбакова, Ш.Кабиров, Э.Шоев, А.Неъматов, С.Ҳошимов, Ш.Бобомуродов, С.Собирҷонов, Д.Хоҷаев, В.Абдулазизов ба фаъолият шурӯъ карданд.

Профессор Д.Т.Тоҷиев донишманди гуногунсоҳа буд, вале дар маркази диққати ӯҳамеша масоили наҳви забони тоҷикӣ меистод. Бесабаб нест, ки рисолаи  номзадии ӯ «Воситаҳои алоқаи муайянкунанда бо  муайяншаванда дар забони адабии ҳозираи тоҷик» (1951) ва рисолаи докториаш  «Ҷумлаҳои пайрави ҳол»  (1971) маҳз ба наҳвиҷумлаҳои  соддаю мураккаб бахшида шудаанд. Профессор Д.Т.Тоҷиев маҳз дар таҳқиқиҳамин бахши забон натиҷаҳои намоён ба даст овард ва  шогирдони зиёдеро  тарбия намуда,  мактаби забоншиносии худро ба вуҷуд овард. Профессорон М.Н.Қосимова, Б.Камолиддинов, Т.Бердиева, Д.Хоҷаев, дотсентон М.Норматов,  М.Холов, Ш.Кабиров, Э.Шоев, В.Абдулазизов аз ҷумлаи онҳо мебошанд.

Ҷойи ифтихор аст, ки дар кафедра дар қатори  ҷавонони тоҷик даҳҳо намояндагони  мамолики хориҷаи  дуру наздики Ӯзбекистон, Қирғизистон, Украина, Федератсияи Россия, Афғонистон, Эрон, Олмон, Булғористон, Амрико дарси илмиву олимӣ гирифтаанд.

Дар пешрафти корҳои илмиву  таълимии  кафедра ҳиссаи  марказҳои  бонуфузи илмии Москва, Санкт-Петербург, Тошканд, Тбилиси, Боку ва олимони шинохтаи ин марказҳо И.И.Зарубин,  А.А.Фрейман, М.С.Андреев, А.А.Семенов, М.Н.Боголюбов, А.З.Розенфельд, В.С.Расторгуева, В.А.Лившитс, И.О.Оранский, Л.Г.Герсенберг, С.Н.Соколов, И.М.Стеблин Каминский, В.Б.Иванов, Ҷ.Гиунашвили, А.Шафоӣ ва дигарон ҳиссаи шоиста гузоштаанд. Донишмандони ин марказҳо ба кафедра бо ду роҳ кӯмак расонидаанд: тарбияи кадрҳои  забоншинос ва тадриси фанҳое, ки дар кафедра мутахассис надоштанд. Аз ҷумлаи устодони кафедра _ профессорон Д.Т.Тоҷиев ва Т.Н.Хаскашев, хатмккардагони Донишгоҳи Санкт – Петербург буда,  давраҳои аспирантура ва докторантураро низ дар ҳамин  донишгоҳ гузаронидаанд. Профессор Р.Х.Додихудоев ва дотсент Р.Ҷӯраев рисолаҳои номзадии худро таҳти  роҳбарии М.Н.Боголюбов ва С.Н.Соколов ба анҷом расонидаанд. Дотсентон Ш.Бобомуродов ва А.Неъматов дастпарварони профессорҶ.Гиунашвили мебошанд. Чандин устодони дигар дар ин марказҳо такмили  тахассус кардаанд ва  аз ин олимон роҷеъ ба  рисолаҳои илмӣ маслиҳату машварат гирифтаанд.

Ҳамчунин дар назди  кафедра 1  аспирант, 3 докторант ва 3   унвонҷӯ  машғули  татқиқоти  илмӣ мебошанд, ки ба онҳо профессорон Д.Хоҷаев ва Ҳ.Маҷидов ва дотсент М. Абдураҳмонова, Абдулазизов В., Музофиршоев М.,  Дўстов Њ., Мавлонзода Ш. роҳбарӣ менамоянд.

Фаъолияти илмӣ ва омӯзишии шогирдони кафедра  аз тариқи  дарсҳои  назариявӣ  ва амалии  тахассусӣ, маҳфили илмии «Забоншиноси ҷавон» (роҳбар – номзади илми филология Ф. Мирзоёров), навиштани  рефератҳо, гузоришҳо, корҳои курсӣ ва рисолаҳои  дипломӣ, номзадӣ ва докторӣ сайқал меёбад.

Дар таҳқиқи масъалаҳои бунёдии илми Забони адабии муосири тоҷикӣ хизмати  олимони  кафедра назаррас аст. Ҳоло олимони кафедра доир ба  чор масъалаи илмӣ – сохтори овозии забони тоҷикӣ), вожашиносӣ ва фразеология; сохтори сарфӣ ва калимасозии  забони тоҷикӣ; сохтори наҳвии забони  тоҷикӣ, ки фарогири паҳлӯҳои гуногуни масъалаи  умдаи «Таҳқиқ ва тасвири  забони адабии муосири тоҷикӣ» мебошанд, тадқиқоти  илмӣ  анҷом медиҳанд:

Олимони кафедра дар кори тарбияи кадрҳои илмӣ  ва омӯзгорӣ анъанаи хуби  устодони худро идома дода  истодаанд. Чандин номзадҳои  илм ва докторҳое, ки марҳилаҳои аспирантура ва докторантураашонро   дар назди кафедра гузаронидаанд,  дар марказҳои  илмиву таълимии  ҷумҳурӣ ва мамолики  муштаракулманофеъ бомуваффақият ифои вазифа карда истодаанд.

Устодони кафедраи забони муосири тоҷикӣ бо марказҳои  илмиию таълимии дохилӣ  ва хориҷии  забоншиносӣ  алоқаи доимӣ доранд. Онҳо дар ҳамкорӣ бо  олимони ин  марказҳо  тадқиқоти  илмӣ анҷом медиҳанд, китобу мақолаҳо менависанд, дар ҳимояи  рисолаҳои илмӣ ба  сифати муқарризи расмию ғайрирасмӣ  ширкат меварзанд.     Устодони кафедра дар корҳои  маърифатӣ бо  муассиса  ва созмонҳои марбутаи ҷумҳурӣ фаъолона  ширкат  варзида,  дар ҳаллу  фасли  масоили  илмиву фарҳангӣ саҳм мегиранд.  Проф. Ҳ.Маҷидов ва аъзои Шӯрои  диссертатсионии ДМТ ва М. Абдураҳмонова аъзои Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд.

Устодони кафедра